Nghe âm thanh tại đây:

Trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện có 6 di sản múa rối thì 5 di sản rối nước: Rối nước làng Đào Thục (Đông Anh), rối nước Sài Sơn (Quốc Oai); rối nước làng Ra (Bình Phú), rối nước làng Yên, Thạch Xá và rối nước làng Chàng Sơn (Thạch Thất). Duy nhất có phường rối Tế Tiêu (thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức cũ) có cả rối cạn và rối nước. Ra đời thời Lê Trung Hưng (cách đây hơn 400 năm), rối cạn Tế Tiêu đã tiếp thu và lưu được nhiều nét văn hóa, nếp sống đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nhờ những giá trị nghệ thuật độc đáo, năm 2021, nghệ thuật trình diễn rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Các nghệ nhân phường rối Tế Tiêu vừa là người chế tác con rối, vừa là người trực tiếp biểu diễn. Ảnh: qdnd.vn

Trước đây, rối cạn Tế Tiêu chuyên diễn các tích tuồng cổ, kết hợp trò leo dây và ảo thuật nên trong thời gian dài đã được đông đảo nhân dân mến mộ. Sau năm 1954, rối cạn Tế Tiêu được ông Phạm Văn Bể tiếp nối, tiếp tục truyền nghề cho con cháu. Cụ Phạm Văn Bể đã tập hợp những người có cùng tâm huyết, góp công, góp của hăng hái chế tác con rối, tập luyện các tích trò cổ và sáng tạo nên nhiều tích trò mới phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục. Hiện nay, rối Tế Tiêu trở thành hoạt động văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân, đặc biệt trong các dịp hội hè, lễ, Tết... 

Ông Lê Văn Lung - Phó Trưởng phường Rối cạn Tế Tiêu cho biết: “Phường rối cạn Tế Tiêu đã có lịch sử hình thành cách đây trên 400 năm. Từ năm 1957, theo lời Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi phục hồi văn hóa truyền thống thì từ đó rối cạn Tế Tiêu được hình thành và phát triển đầy đủ nhất. Qua các đời nghệ nhân cho đến nay, rối cạn Tế Tiêu vẫn được duy trì, phát triển, luôn lấy việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc làm cốt lõi trong các chương trình và kịch bản biểu diễn…”

Từ những sân đình làng, rối cạn Tế Tiêu đã theo chân các nghệ nhân đi khắp nơi, tham gia biểu diễn tại các lễ hội dân gian, các sự kiện văn hóa lớn của địa phương và cả những sự kiện cấp quốc gia, trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của nhiều khán giả.

Rối cạn Tế Tiêu hiện lưu giữ 40–50 tích trò, là sự kết hợp hài hòa và tinh tế của sân khấu, quân rối, trò, tích trò, kỹ thuật điều khiển, nghệ thuật trình diễn, âm nhạc, văn học, hát thoại… Đặc biệt, phường rối Tế Tiêu có rối tuồng (diễn các tích tuồng cổ) - sự khác biệt rõ nét so với các phường rối cạn khác chuyên diễn các tích chèo cổ. Bên cạnh các tích trò cổ, phường rối cũng xây dựng nhiều kịch bản mới, phản ánh đời sống đương đại, phê phán thói hư tật xấu, hướng tới giáo dục thế hệ trẻ thông qua hình thức sân khấu dân gian gần gũi, sinh động.    

Nghệ nhân Lê Văn Lung - Phó trưởng đoàn rối cạn Tế Tiêu.

Ông Lê Văn Lung tiếp tục chia sẻ: “Ông lão giáo đầu là tích trò hồn cốt của phường rối. Ông lão vừa là người kể chuyện, vừa là người dẫn dắt các trò diễn, thể hiện hình ảnh bậc cao niên sống vui, sống khỏe, sống có ích, làm gương cho con cháu. Ngoài ra còn có các tích trò như cày bừa cấy lúa phản ánh đời sống nông nghiệp, hay các câu chuyện dân gian như Trí khôn của ta đây, Thạch Sanh chém mãng xà, đặc biệt là trích đoạn tuồng Chém Tá trong tuồng Sơn Hậu…”

Hiện nay, phường rối cạn Tế Tiêu duy trì khoảng 15–20 nghệ nhân cho mỗi buổi biểu diễn, từ người điều khiển rối, nhạc công đến nghệ nhân hát, thoại. Độ tuổi trung bình của phường rối chủ yếu là U50, U60. Tuy vậy, những năm gần đây, phường đã nỗ lực đào tạo thêm các nghệ nhân trẻ ở độ tuổi 30, những người thực sự đam mê và sẵn sàng gắn bó lâu dài với nghề. Rối cạn không chỉ cần sức khỏe mà còn đòi hỏi sự tinh tế, sự hiểu biết sâu sắc về kịch bản, về tính cách từng nhân vật để “thả hồn” vào con rối.

Để có một con rối cạn hoàn chỉnh, phía sau sân khấu là rất nhiều công đoạn công phu. NSƯT Phạm Công Bằng - Trưởng đoàn rối cạn Tế Tiêu, nghệ nhân chế tác rối của phường Tế Tiêu, là người trực tiếp tạo nên những “nhân vật” bằng gỗ, bằng màu sắc và bằng cả hiểu biết sâu sắc về các loại hình sân khấu truyền thống.

NSƯT Phạm Công Bằng - Trưởng đoàn rối cạn Tế tiêu. Ảnh: qdnd.vn

NSƯT Phạm Công Bằng cho biết: “Để chế tác một con rối cạn thì trước tiên phải hình thành kịch bản nhân vật. Sau đó chọn gỗ, như gỗ sung cho nhẹ, gỗ mít cho nhẵn, gỗ xoan làm chân tay cho cứng cáp. Chế tác phần thô xong thì đánh giấy ráp, sơn, kẻ, vẽ từng nhân vật, rồi mới may quần áo, trang trí phụ kiện để đưa con rối vào biểu diễn…”

Không chỉ là kỹ thuật tạo hình, chế tác rối còn là quá trình nghiên cứu mỹ thuật sân khấu, từ tuồng, chèo đến cải lương, kịch nói, để mỗi nhân vật mang đúng “hồn” vai diễn.

Ông Phạm Công Bằng chia sẻ: “Vai nịnh, vai trung thần, vai gian thần hay vai thiện, vai ác đều phải vẽ khác nhau. Màu sắc, thần thái của từng nhân vật cũng khác. Nghệ nhân phải nghiên cứu để con rối đúng hồn. Tôi vừa chế tác vừa trực tiếp biểu diễn, nên nếu con rối có vấn đề về cử động thì có thể xử lý, khắc phục ngay…”

Nếu rối nước được điều khiển chủ yếu bằng que từ phía sau màn nước, thì rối cạn Tế Tiêu lại được điều khiển trực tiếp bằng tay. Chính điều đó tạo nên sự mềm mại, uyển chuyển rất riêng, từ động tác đến cảm xúc. Âm nhạc của rối cạn cũng ngày càng được hoàn thiện. Từ chỗ chỉ có trống và thanh la, nay phường rối đã có đội nhạc công, hát, thoại đầy đủ, sử dụng chủ yếu là chèo, kết hợp tuồng, dân ca các vùng miền, quan họ Bắc Ninh…, tùy theo từng tích trò và không gian biểu diễn.

Buổi biểu diễn của phường rối cạn Tế Tiêu tại một sự kiện ở Hà Nội.

Ngày nay, rối cạn Tế Tiêu vẫn gắn bó chặt chẽ với các lễ hội, sự kiện văn hóa, đặc biệt là các dịp lễ Tết, nơi những tích trò ca ngợi quê hương, đất nước, hay các trò vui ngày hội như đấu vật, chọi trâu, leo cây hái quả luôn thu hút đông đảo khán giả, nhất là trẻ em và người cao tuổi.

Ông Lê Văn Lung cho biết: “Thường trong lễ hội, ngày Tết thì thường các tích trò ca ngợi về quê hương, đất nước, ca ngợi về Đảng, Bác Hồ. Thứ hai, chúng tôi cho diễn các trò vui ngày hội như đấu vật, chọi trâu, leo cây hái quả. Phường rối chúng tôi cũng đang tiến hành tập luyện để cho ra mắt những trò mới vui nhộn, tạo không khí phấn khởi của lễ hội, của những ngày đầu Xuân, sẽ có nhiều trò lôi cuốn sự thích thú của trẻ em”.

Hơn bốn thế kỷ trôi qua, từ sân đình làng quê đến các sự kiện văn hóa lớn, rối cạn Tế Tiêu vẫn tồn tại như một minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của nghệ thuật dân gian. Ở đó có bàn tay khéo léo của nghệ nhân, có trí tuệ, có tâm huyết và hơn hết là tình yêu dành cho văn hóa truyền thống. Giữ được rối cạn hôm nay không chỉ là giữ một loại hình nghệ thuật, mà còn là giữ lại ký ức, bản sắc và hồn cốt của làng quê Bắc Bộ giữa dòng chảy không ngừng của thời đại.