Với người Ê Đê tại Đắk Lắk nhà dài truyền thống không chỉ là nơi ở mà còn là trung tâm đời sống văn hóa, tín ngưỡng. Khi một ngôi nhà mới được dựng lên, nghi lễ lên nhà mới được thực hiện như một sự ghi nhận về không gian sống mới, gắn với niềm tin tâm linh và kỳ vọng về cuộc sống bền vững của gia đình, dòng tộc.

 Khi ngôi nhà dài đã hoàn tất, rượu cần được ủ thơm, vật hiến sinh chuẩn bị đầy đủ, đến ngày lành tháng tốt, anh em họ hàng gần xa tề tựu, người Ê Đê tổ chức nghi lễ lên nhà mới theo phong tục truyền thống.

Thầy cúng sẽ thay mặt gia chủ giao tiếp với thần linh thông qua các bài cúng khấn. Ảnh: H Xíu/VOV-Tây Nguyên

Trong tiếng chiêng knah rộn ràng, lễ lên nhà mới của người Ê Đê ở khu vực phía Tây của tỉnh Đắk Lắk được tiến hành với hai phần lễ chính: cúng thần linh, tổ tiên và cúng sức khỏe cho gia chủ.

Theo ông Y Min Kbuôr (aê Lương), ở buôn Cuôr Kắp, phường Tân An, tỉnh Đắk Lắk, lễ lên nhà mới là nghi thức công nhận ngôi nhà đã hoàn thành và cầu mong sự che chở của thần linh.“Ngôi nhà đã thành hình thì người ta sẽ làm lễ cúng để cầu cho thần linh phù hộ cho ngôi nhà và gia chủ đều được bình an, mạnh khỏe, ăn nên làm ra, cuộc sống bền vững đủ đầy”.

Dàn chiêng giữ nhịp trong các nghi lễ của người Ê Đê với từng tiết tấu khác nhau phù hợp với bối cảnh và từng giai đoạn của nghi lễ. Ảnh: H Xíu/VOV-Tây Nguyên

Nghi lễ mở đầu tại cửa sổ phía Đông của ngôi nhà. Theo quan niệm của người Ê Đê, đây là hướng đón ánh sáng mặt trời, biểu trưng cho sự sống và khởi đầu. Khi lễ vật được bày biện, tiếng chiêng vang lên, thầy cúng bắt đầu mời các yang, những vị thần linh cai quản núi rừng, đất trời, cùng ông bà tổ tiên về chứng giám, công nhận ngôi nhà mới và phù hộ cho gia đình. Trong lời khấn có đoạn: “…Ơ các yang, chúng tôi báo với ông bà tổ tiên rằng con cháu đã về được nơi ở mới, đã có nhà, có bếp. Mời ông bà về dự, phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, làm ăn no đủ, buôn làng đoàn kết, yên vui…”

Tiếp đó là nghi thức cúng sức khỏe cho gia chủ, đây được coi là trọng tâm trong lễ lên nhà mới. Vợ chồng chủ nhà ngồi trước mâm cúng, hướng về cửa sổ phía Đông. Thầy cúng khấn thần, sau đó tiến về vị trí ché rượu tiếp tục làm lễ, trao cần rượu, đọc lời chúc phúc và đeo vòng đồng, cầu mong sức khỏe dồi dào, cuộc sống bền vững, lúa đầy kho, chiêng ché đủ đầy.

Thầy cúng khấn cầu sức khỏe và đeo vòng đồng cho gia chủ. Ảnh: H Xíu/VOV-Tây Nguyên

Ông Y Siong Êban, ở buôn Ko Tam, phường Tân An, tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Khi lên nhà mới thì theo phong tục phải làm cúng sức khỏe để chúc sức khỏe cho bản thân gia chủ luôn dồi dào, vui vẻ, luôn luôn có sức khỏe tốt. Phong tục tập quán của người Ê đê là như vậy đó, có nhà mới thì phải chúc sức khỏe cho chủ nhà”.

Xuyên suốt các nghi lễ, tiếng chiêng knah vang lên theo từng nhịp khác nhau, phù hợp với từng giai đoạn cúng. Các nghệ nhân trong buôn giữ vai trò quan trọng, bảo đảm nghi lễ được thực hành đúng phong tục, giữ trọn sắc thái truyền thống.

Ông Y Nhut Kbuôr (aê Dăm Săn), ở buôn Cuôr Kắp, phường Tân An, tỉnh Đắk Lắk, cho hay: “Theo phong tục của người Ê Đê trước khi làm lễ cúng sẽ đánh chiêng trước. Các bộ chiêng được tập hợp lại và được diễn tấu lần lượt. Sau đó tạm nghỉ chờ thầy cúng làm lễ cúng thì đánh tiếp. Lượt đánh chiêng đầu tiên sẽ đánh nhịp chậm rãi, bình thường, tiếp đó thì đánh nhịp đuổi nhanh. Khi thầy cúng khấn gần xong sẽ tạm dừng đánh chiêng. Trong lúc đeo vòng làm lễ sẽ không đánh chiêng. khi đeo vòng xong và uống rượu cần thì lại đánh chiêng tiếp cho tới khi kết thúc buổi lễ”

Là một nghi lễ truyền thống, đến nay lễ lên nhà mới vẫn được người Ê Đê duy trì trong đời sống hiện đại. Trong bối cảnh đô thị hóa và giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, việc duy trì nghi lễ lên nhà mới không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc của người Ê Đê, mà còn mở ra hướng khai thác giá trị văn hóa truyền thống gắn với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm. Qua đó, những ngôi nhà dài không chỉ hiện diện trong ký ức, mà tiếp tục sống động trong đời sống hiện tại ở vùng đất Tây Nguyên.